Conversamos con Fran Sieira e Adrao Casal sobre Ceibe, a nova obra de Fran Sieira Compañía de Danza

Fran Sieira e Adrao Casal levan toda a súa vida vinculados ao baile tradicional galego, pero a través de Ceibe removen todas as súas concepcións sobre este ámbito e conseguen plasmalas sobre o escenario para desfrute de todos. A dirección artística desta peza vai da man de Fran Sieira e Sergio R. Suárez, acompañados polo colectivo VACAburra. O elenco confórmano Adela Otero, Adrao Casal, Aida Tarrío, André Adrio, Artur Puga, Cris Canosa, María Montero, Martín Mondragón e Patricia Sánchez.

Que vos inspirou para crear Ceibe?

Fran: Nós hai case dous anos que creamos unha peza pequeniña que se chamaba Neutrx na que abordábamos os distintos xeitos que había no baile tradicional de bailar en referencia ao xénero e como había incluso bailes en que o xénero tradicional da muller bailaba dunha maneira e o do home doutra. Fixemos simplemente un pequeno cuestionamento pasando por todos os corpos esas tres danzas, foi unha peza de 15 minutos. Creo que aí démonos conta de que estabamos tocando un tema moito máis grande e que había que tocalo doutra maneira, abordalo máis de cheo e dun xeito máis sensible. Ao mellor estaba dunha maneira máis superficial tocado en Neutrx, simplemente pensando neses pasos de baile e neses xeitos de bailar sen máis. Aquí quixemos abordalo dende un tema máis social, de como o xénero nos atravesa a todas e o baile tradicional, como calquera disciplina social, se ve atravesada por estes roles de xénero, por estes estereotipos tradicionais.  

Adrao: Traballando nesta residencia para Neutrx tamén xurdía de maneira moi natural este cuestionamento. Non é algo teórico, simplemente pola propia experiencia de explorar eses outros camiños dabámonos conta unha e outra vez de que a limitación era grande, de que a realidade sociocultural en todo o tempo nos devolvía ao sitio no que estabamos educados e volvíase moi tentador pasar esas fronteiras e ver que era o que nos xurdía e o que nos pedía. Creo que foi por onde empezou a idea de expandilo, explorar e traballar.  

«Démonos conta de que estabamos tocando un tema moito máis grande e que había que tocalo doutra maneira»

Fran Sieira

A peza presenta unha evolución, podedes contarnos un pouco as distintas fases que se representan?

Fran: Empeza dende uns corpos totalmente encorsetados, constrinxidos e carentes de liberdade de movemento cara buscar de que xeito conseguir unha liberación e como liberarse destes códigos, que ao final o que fan é encorsetarnos e facernos mover dunha determinada maneira que ao mellor non é tan libre como a pensamos. Basicamente é iso: pasar dunha rixidez e unha constrición a unha liberación.

Adrao: É moi difícil falar sen facer spoiler, pero eu resumiría como o camiño, dun punto de partida educativo ao que un quere e sente. É moi difícil non dar máis datos.

Fran: Pero podes dar máis datos!

Adrao: Para min deixaríao como ese camiño que estaría interesante explorar entre o que se nos vén dado e o que nós queremos aportar.

Credes que é difícil adaptar os roles de xénero do baile tradicional á liberación?

Fran: Eu penso que Ceibe é unha homenaxe ás foliadas de hoxe en día. Creo que dun xeito distendido hoxe en día nunha festa estes roles de xénero están moi diluídos grazas a deus, ou grazas a nós mellor dito, e isto xa non pasa. O outro día comentábanme esta reflexión e gustoume moito e agora vouna coller para min que é como unha homenaxe a como hoxe en día estamos entendendo o baile e a música tradicional. Outra cousa é como se está levando a escena, ao mellor un pouco conservadora, pero entendo que ao final queremos conservar e divulgar ese patrimonio que temos aí. Penso que propostas como esta tamén veñen moi ben para abrir dende o eido profesional o camiño e facelo máis diverso, pero quero pensar que é como unha homenaxe ao que xa se está facendo.

Adrao: A realidade ao final é que a sociedade toma a tradición como un recurso estético e patrimonial. Isto xa está sucedendo. Creo que Galicia tamén necesita esa paz co seu pasado que se interrompeu de maneira política. Como que añoramos esa riqueza cultural e escenificámola así, tamén creo que vai por aí. Pero todo está tamizado por uns roles que pertencen a outro século que cada vez está máis lonxe. A sociedade toma este patrimonio que é común e víveo doutra maneira. Entón creo que Ceibe é a constatación de que se está vivindo doutra maneira xa e é súper feliz para nós. Nós internamente, as bailadoras que formamos parte, non consideramos que sexa nin unha pregunta nin unha solución, pero sentimos que estamos poñendo o noso grao de area a visualizar unha cousa que xa sucede, é unha realidade, está evolucionando. Non é unha proposta, isto xa se vive así.    

«Ceibe é a constatación de que se está vivindo doutra maneira xa e é súper feliz para nós»

Adrao casal

Canto tempo vos levou crear Ceibe?

Fran: A diferencia dos outros espectáculos, esta peza fómola facendo en residencias artísticas ao longo do tempo. Eu empezaría dende a residencia que fixemos na Casa Vella, que foi máis de investigación. Estivemos unha semana todas convivindo dende un proceso de investigación máis social, case alleo ao noso baile e á nosa música tradicional. Pero si investigar sobre o tema que queríamos tratar. Despois fixemos outra residencia en agosto de 15 días. Tivemos un mantemento, sempre temos un mantemento de unha vez á semana ir quedando sempre que podiamos para ir refrescando o material que íamos traballando. Outra en xaneiro e outra en febreiro. Dous meses máis ou menos serían si fosen intensivos. Pero é duro. O ideal sería que fose un pouco máis estendida e puidéramos desfrutala máis. Ás veces, eu que son un desesperado da vida, o tempo bótaseche enriba e eu veño coas cousas claras que hai que facer. Son xeitos de traballar, pero ao final chegamos. Sempre digo que ogallá tiveramos unha semana máis, pero tamén penso que Ceibe é unha peza moi viva que vai ir mudando pouquiño a pouco. Ao final Ceibe é un baile libre e iso vai ir mudando dependendo de como as bailadoras e bailadores se vaian sentindo e vaian evolucionando tamén ca peza, co cal é marabilloso.

«Ceibe é unha peza moi viva que vai ir mudando pouquiño a pouco»

Fran sieira

Foi sinxelo entender as ideas que vos transmitía Fran e o resto do equipo de dirección para plasmar sobre o escenario?

Adrao: Para nada foi sinxelo. Non porque non se explicaran ben ou nós non recibiramos ben a información, pero para nada. Foi un proceso súper longo, un pouco a golpes, arrincas, freas, arrincas, freas. A información que se che daba non só che cuestiona a ti como persoa, que é moi complicado, senón que cuestiona o xeito no que ti ocupas o espazo, te expresas e te expós. Estás xerando un cuestionamento interno que un público vai recibir posto nun escenario e iso desafíache moito a moitísimos niveis. Entón entre que recibes a información, descobres que podes aportar, como ti personalizas isto e logo atopas a maneira de expresalo é intenso. Na miña opinión, e na das compañeiras creo, é súper interesante e súper necesario. Oxalá todo o mundo puidera vivir este proceso con esta calma e asesoramento. Pero é un proceso longo e persoalmente moi intenso.

Foi complicado plasmar o que queriades plasmar no espectáculo?

Fran: Tiven moita sorte porque estaba tamén Sergio [R. Suárez] e Gena [Baamonde] e Andrea [Quintana] como asesoras e deixeime apoiar moitísimo por elas. Aínda así sempre divagas evidentemente, sempre tes ideas. En todos os procesos creativos que levamos feito sempre hai ideas que quedan aí e que algún día poderán volverse a rescatar ou non. Pero creo que forma parte do proceso, é natural. Saen moitísimas cousas que gustaría mostrar, pero ao final non che encaixan e forma parte do proceso creativo. Pero sentinme moi arroupada porque éramos unha equipa de dirección ampla e sentinme ben.  

A decoración e o atrezzo tamén son elementos fundamentais na peza, como creastes toda esta atmosfera?

Fran: Atreveríame a dicir que foi a peza que máis se creou e pensou en conxunto, dende a escenografía, a iluminación, o vestiario, a música,… Son fundamentais. Había partes que diciamos “non sei se isto funcionará”, pero eu e a equipa tiñamos claro, pensando nas luces e na posta en escena, o sentido que podía chegar a ter. Entón creo que é a peza que máis se retroalimentan as distintas partes da composición para crear o resultado final.

«Atreveríame a dicir que foi a peza que máis se creou e pensou en conxunto»

Fran Sieira

Como se vos ocorreu o tema dos bailadores coas máscaras?

Fran: Eu quería experimentar con que o público ao principio só vira corpos. Era algo que se me metera na cabeza. Eu quería empezar dunha maneira cos corpos militarizados chegaría a dicir. Todos movéndose igual e os corpos encorsetados, pero non quería que o público nin vira xestos nin identificara se era Adrao, Artur, Aida, Adela… Só quería que viran corpos. Entón pensei que a maneira de facer iso era tapándolle o xesto. Como xa viñamos de EntreSoños, no primeiro espectáculo xa xoguei moito con máscaras, por aí foi o conto. Houbo moitas ideas e ao final quedou como esta maraña de fíos vermellos. Eu sempre pensaba nunha maraña, despois houbo unhas ideas de facer como unha bóla de luz enmarañada. Entón eu sempre tiven esta maraña metida na cabeza, esta mochila que todas levamos que nos condiciona dunha determinada maneira e sentes ás veces que encaixas ou non encaixas, de aí xurdiu. A máscara en si foi dun xeito “improvisado” con algunha idea para a creación do cartel. Foise improvisando enriba da miña cara e apareceu a máscara.

Para vós, Adrao, debeu ser complicado acostumarvos a bailar con esta máscara.

Adrao: Estou seguro que algún día lle colleremos cariño, pero aínda non chegou ese momento. Foi e é moi complicado conseguir convertelo nunha parte máis de ti á hora de bailar e adaptarte ao campo de visión que che deixa e ao que che deixa escoitar ou sentir. Traballouse moito con ela e traballouse ben. A día de hoxe é cada vez máis operativo estar con ela posta. Ao fin e ao cabo representa o que ten que representar, é unha limitación máis ao inicio de todo o asunto.

Fran: Eu aquí doulle as grazas a todo o elenco que se atreveran. Eu son consciente de que non podes bailar de todo a gusto se che limitan a visión e moitos sentidos porque despois tamén temos o traballo de luces que lles reflicten na cara e é complicado. Ceibe comeza cun velo branco na boca do escenario e gustaríame destacar que eles non ven ao público ata que arrancan esas telas, como o público non ten luz para eles están no seu mundo, no seu ecosistema. Ata que rachan con eses límites non saben que de alí para alá hai máis e pódese intentar facer doutro xeito. Iso tamén é interesante e creo que ao mellor o público non é consciente, estaos vendo, pero eles non ven nada, só ven ese espacio.

Adrao: Eses filtros físicos son bidireccionais: nós temos eses dous filtros cara o público e o público ten eses mesmos cara nós e son súper operativos nese aspecto.    

Que representa a infraestrutura central? Recorda como a un cordón umbilical…

Fran: Vai un pouco por aí. Empezou sendo ou é como unha gran trenza, unha homenaxe a este peiteado tradicional que xa encorsetaba dunha maneira á muller, que non podía saír co pelo solto. Si que barallamos facer unha gran trenza. Despois, empezando a traballar na paleta de cores, démonos conta de que case parecía un cordón umbilical do que todas saímos dun mesmo sitio. Entón si que lle quixemos dar ese sentido, que se representara que saímos todas dese mesmo sitio, desa raíz que ten vida, ten esa dobre interpretación, ese dobre xogo.

Adrao: Falando coa xente que xa o viu, sen facer moito spoiler e como o vimos nós, tamén representa moito o feito que di Fran de nacer en comunidade, medrar en comunidade. Hai un vínculo común a todas. É interesante ver tamén como o público recibe e interpreta o que ve. Hai un valor engadido que moitas veces nós dicimos claro é que tamén se pode interpretar desta maneira.

Fran: Para min iso é o marabilloso da danza, é unha linguaxe universal e cada persoa vaina levar ás súas vivencias, ás súas experiencias, vaina interpretar ao seu xeito e iso é marabilloso. Ao final toda interpretación é válida e iso a min créame moitísima curiosidade.

«É interesante ver tamén como o público recibe e interpreta o que ve»

Adrao Casal

Credes que nos grupos tradicionais de Galicia reflexionase pouco sobre os roles de xénero ou estereotipos na música e no baile?

Fran: É difícil falar disto.

Adrao: É complicado.

Fran: Eu creo que polo de agora o cometido das asociacións culturais foi a de conservar e divulgar o patrimonio e o que dicía antes Adrao, que nos foi case arrebatado durante un tempo e agora queremos recuperalo, conservalo e divulgalo. Ao final están representando o que a sociedade era nese momento, sen máis. Pero isto non quita que se poidan atrever a xogar e a actualizar. Eu non me quero meter moito en debates porque creo que é complicado. Creo que cada colectivo ten que ter clara a súa misión e que o desempeñen do mellor xeito posible. Dende a compañía, que xogamos dende o baile de raíz pero temos unha liberdade, creo que era necesario poder abordar este tema. A min encantaríame que algunha asociación nalgún momento se atreveran a xogar con isto. Incluso eu sendo director dalgunha asociación con algún espectáculo téñoo proposto pero dixéronme que a onde ía. Pero todo se andará.

Adrao: Estou de acordo con Fran en que cada proposta ten que saber en que contexto xoga. Nós dende a compañía ao mellor temos menos corsés prácticos porque podemos explorar unhas fronteiras que ao mellor unha asociación cos seus plantexamentos non accede ou non neste momento. Eu creo que o debate dentro das asociacións si existe. En vez de afrontalo con medo ou como un desafío á nosa existencia, como tamén director de asociacións, creo que simplemente temos que abrir os espazos de debate, aceptar o debate como necesario e entre os distintos dialogantes ver ata onde podemos chegar. Ver como podemos responder ás necesidades da sociedade e como podemos actualizarnos de tal maneira que un tesouro grandísimo que temos en Galicia, que é un tecido asociativo extensísimo e súper funcional que é moi difícil no planeta a día de hoxe, siga respondendo de maneira positiva a unha sociedade que demanda. Entón creo que o momento agora é o de recibir o debate con saúde, tranquilidade, ver que posturas hai e de que maneira podemos medrar xuntas.

Fran: Estou totalmente de acordo con Adrao.

Credes que coa compañía conseguides espallar o baile tradicional aínda nunha vía máis contemporánea?

Fran: Eu penso que non hai que ter medo, sempre sendo claros do traballo que estás realizando, a abrir o baile tradicional. Eu sempre digo que o baile tradicional é moi diverso. Incluso atreveríame a dicir que moito máis diverso que moitísimas outras danzas que xa están máis que profesionalizadas e as que xa investigaron con máis mesturas, etc. Creo que hai un traballo aínda por facer moi amplo e ogallá haxa máis colectivos como o noso que se atrevan a traballar dende o baile de raíz. Ten unha riqueza que aínda moita xente descoñece. Eu creo que todo o que sexa abrir a nosa cultura a ampliar público, ao exterior… Para min ir a Colombia con DeMente eu sentín que eramos case como unhas embaixadoras do noso baile tradicional. Todo o mundo nos preguntaba: “De onde sodes?”, “Que bailades?”. Eu creo que todo suma, sempre sendo claro e dicindo o que si que estás facendo.

Adrao: Ao fin e ao cabo todas as disciplinas tradicionais do planeta coquetean coas súas veciñas, con novas realidades e demais. Creo que simplemente hai que ser conscientes de onde vimos, como é o que practicamos como a nosa cultura é de patrimonio oral, que son os recursos que nos permiten xogar con outras disciplinas e realidades. O fado ou o flamenco fixérono, entón por que non a muiñeira? Asumir que non podemos é primeiro musealizala e arcaizala e segundo limitarnos a nós. Galicia é súper universal, entón por que non deixala correr?  

View this post on Instagram

A post shared by Fran Sieira, compañía de danza (@fransieiradanza)

«Galicia é súper universal, entón por que non deixala correr?»

Adrao Casal

Nestas funcións que levades, que acollida está tendo o público de Ceibe?

Adrao: Eu creo que a acollida está sendo boa. O feedback que estamos recibindo é moi bo. Evidentemente sempre hai quen che pode dicir gustoume, non me gustou ou outras propostas. Eu creo que aí nós como elenco, Fran como director co resto de compañeiros, temos que distinguir o que é a crítica negativa estimulante, cando desafías as ideas de alguén, que sempre é xenial e divertido, con unha crítica en valor artístico que poden dicir se o farían dunha maneira ou doutra. Pero estou moi impresionada e estamos moi contentas de que a maior parte de crítica que se recibe é nalgúns casos bastante liberadora: “Sentinme moi identificada” ou “gústame que se fale disto” e demais. Iso para nós é un valor engadido en canto a recepción. Ves que es quen de plantexar a pregunta e que a xente pense. Conseguir que alguén saia para casa meditando sobre o que viu é a diana, é a meta.

Fran: Creo que falar de xénero non é tan doado aínda hoxe en día. No anterior espectáculo, falando da saúde mental, dicía eu que hai que ser de ferro para que non empatices coa saúde mental porque a todas nos toca moi de cerca e temos referentes da saúde mental nas nosas familias, amizades ou a nós mesmas nos pasou algunha vez. Entón é unha peza que remove e conecta. Creo que Ceibe é unha peza que, tratando o xénero, hai unha parte da sociedade que segue vendo que non é necesario falar deste tema e que teñen certos medos a que se vaia deconstruír a sociedade en xeral, dáme esa sensación. Entón creo que están máis contidas á hora de recibir a peza. É como a miña sensación que non vai ser unha peza tan popular, pero que vai ser tanto ou máis necesaria que as outras que tivemos e temos.

Fotografía de portada: Aigi Boga